Þankabrot

Á leið um Berlín á dögunum lýsti ég því fyrir kúrdískum leigubílstjóra að Ísland væri sjálfstætt ríki, þrátt fyrir að vera herlaus þjóð og telja innan við 400 þúsund. „Þið eruð heppin með nágranna,“ sagði hann og bætti við, „það hljóta að vera lýðræðisþjóðir.“ Hann útskýrði fyrir mér að Kúrdar nytu ekki sjálfstæðis þrátt fyrir að vera um 40 milljónir, enda væru nágrannarnir herskáir og að mestu einræðisríki.

Víst eru Íslendingar heppnir með nágranna. En við höfum líka tekið ábyrgð á okkar öryggismálum – og það var ekki alltaf sársaukalaust. Það olli hörðum deilum heima fyrir þegar við gerðumst eitt af stofnríkjum Atlantshafsbandalagsins árið 1949 ásamt vestrænum lýðræðisríkjum. Aftur sköpuðust deilur þegar við gerðum varnarsamning við Bandaríkin árið 1951. En fáir deila um réttmæti þessara ákvarðana í dag. Öflugri trygging í varnarmálum þjóðar gefst ekki á byggðu bóli.

Það að búa við sjálfstæði, öryggi og frið hefur gert okkur kleift að byggja upp öflugt lífsgæðasamfélag í fámennu og harðbýlu landi.

Skiptar skoðanir eru á Donald Trump sem forseta Bandaríkjanna. En lýðræðið hefur þann kost, að þó að það tryggi ekki að hæfir einstaklingar veljist til forystu, þá geta þjóðir losað sig við valdhafa sem óánægja er með. Varnarsamningurinn við Bandaríkin mun standa af sér valdatíð Trumps.

Nú er því fleygt að aðildarumsókn Íslands að ESB sé varnar- og öryggismál. Í því samhengi er vert að rifja upp orð Bjarna Benediktssonar forsætisráðherra á ráðherrafundi Atlantshafsbandalagsins í Reykjavík árið 1968. Þar sagði hann fráleitt, ef einhverjum kæmi til hugar, eftir reynslu tveggja heimsstyrjalda, að unnt væri að leysa öryggismál Evrópu í fyrirsjáanlegri framtíð án atbeina og þátttöku Bandaríkjanna. Mark Rutte, framkvæmdastjóri NATO, hefur ítrekað tekið í sama streng á síðustu misserum og þessi varnaðarorð eiga því enn við.

Sjálfstæði þjóða er ekki sjálfgefið, eins og Kúrdar geta vitnað um. Í ræðu sinni dró Bjarni fram að á ellefu hundruð árum Íslandsbyggðar hefðu Íslendingar lengi verið háðir yfirráðum annarra. „En þrátt fyrir fámenni þjóðarinnar og lítil efni lengst af, hélt hún ætíð vitund um sitt sérstaka þjóðerni og bar ríka frelsisþrá í brjósti. Nú hefur þeirri þrá fengist fullnægt og þótt okkur Íslendinga greini á um margt erum við allir sammála um, að sjálfstæði okkar megum við ekki glata á ný.“

Það virðist vera lögmál að umferðin á höfuðborgarsvæðinu silist hægar með hverju árinu. Nú er svo komið að umferðarþunginn og tafirnar sem því fylgja er jafnvel mun meiri en í margfalt stærri borgum nágrannaþjóðanna.

Það vill stundum gleymast að umferðarteppur bitna á venjulegu fólki sem situr fast í bílum sínum og er rænt tíma sínum. Ef tími helgaður vinnu er mældur frá því fólk leggur af stað að heiman og þar til það kemur heim aftur, þá fara margir vinnudagar á ári í ferðalagið til og frá vinnu. Það dregur ekki aðeins úr lífsgæðum heilu fjölskyldnanna, heldur einnig úr skilvirkni og verðmætasköpun í þjóðfélaginu.

Ekki skortir ábendingar um úrbætur sem til þess eru fallnar að greiða úr flækjum í umferð höfuðborgarsvæðisins, en lítið þokast í þeim efnum. Stefnan virðist þvert á móti vera sú að þrengja enn frekar að umferðinni – þannig megi þvinga fólk í bíllausan lífsstíl.

Miðað við þær tölur sem ég hef rekist á virðist lítið ganga í þeim efnum. Um 85% fjölskyldna voru með að minnsta kosti einn bíl á heimilinu árið 2021 og 37% heimila með tvo bíla. Þrátt fyrir að stöðugt hafi verið þrengt að bílum á götum borgarinnar, þá hefur þetta hlutfall farið hækkandi frá 2011.

Íbúar höfuðborgarsvæðisins eru bara venjulegt fólk sem þarf að sinna sínum erindum. Á langflestum heimilum eru foreldrar útivinnandi og börnin sækja skóla langt fram eftir aldri. Það þýðir að einhvern veginn í ósköpunum þurfa foreldrar meðfram fullri vinnu að útrétta og skutla, kaupa í matinn, sinna öldruðum foreldrum, heimsækja vini – og guð má vita hvað.

Þess vegna eiga flestir ekki um annað að velja en að fara ferða sinna á bíl. Það sýnir þungann í þeirri ákvörðun, að það er mikil fjárfesting að kaupa og reka bíl. Fólk kostar miklu til og það er af brýnni nauðsyn.

Svo er það líka frelsismál að fá að ráða tíma sínum, svo sem að eiga val um að ferðast og upplifa landið sitt.

Enginn ágreiningur er um að efla þá valkosti sem bjóðast í samgöngum innan höfuðborgarsvæðisins. Almenningssamgöngur, göngustígar og hjólastígar bæta lífsgæði. En meginþorri almennings mun eftir sem áður velja fjölskyldubílinn.

Hvers vegna að flækja líf fólks?

Sú spurning er áleitin, hversu langt stjórnvöld eiga að ganga í að skipta sér af lífi fólks.

Mjög hefur borið á því í skipulagsmálum í Reykjavík, að kjörnir fulltrúar telji sig þess umkomna, að ráða því hvort íbúar borgarinnar velji sér bíl sem fararmáta.

Ef íbúar borgarinnar ráðast í stærstu fjárfestingu lífs síns, verja tugum og jafnvel á annað hundrað milljóna í að koma sér þaki yfir höfuðið, þá er alls óvíst að bílastæði fylgi með í kaupunum. Einungis sjö af hverjum tíu fjölskyldum er ætlað bílastæði, jafnvel bara fimm af hverjum tíu, og er það út af skipulagskvöðum frá Reykjavíkurborg.

Rökin fyrir því, að borgin hlutast til um að íbúðarkaupendur fái ekki bílastæði, eru þau að fólk eigi að ferðast með öðrum hætti, svo sem gangandi, á hjóli eða með almenningssamgöngum. Kjörnir fulltrúar taka sér þannig það bessaleyfi, að svipta fólk valinu um hvernig það kemst leiðar sinnar.

Nú er það svo að samgöngur eru misgóðar á höfuðborgarsvæðinu, færðin misjöfn og veðrið allskonar. En skuldbindingarnar fara hvergi. Fólk þarf að sækja vinnu og lifibrauð, huga að öldruðum foreldrum, sækja börn í skóla, skutla í tómstundir, kaupa í matinn, huga að eigin heilsurækt og tómstundum, ferðast um landið sitt, og er þá fátt eitt talið. Og satt best að segja kemur það kjörnum fulltrúum ekkert við í hvað fólk ver tíma sínum.

Þetta er ekki bara frelsismál.

Það er vandi í lífi hverrar fjölskyldu að púsla saman deginum. Og það blasir við að ungir foreldrar, sem eiga í basli með að ná endum saman, eiga örðugra en aðrir með að komast af án bíls. Þegar það er farið að bitna á afkomumöguleikum fólks, þá getur það valdið því að fólk einangrast og jafnvel orðið að fátæktargildru.

Nú hef ég ekkert á móti göngutúrum, hjólaferðum eða almenningssamgöngum, þó að það freisti mín lítið í svartasta skammdeginu. En er til of mikils mælst, að fólk hafi val um hvernig það kemst leiðar sinnar?

„Við erum í rauninni að hvetja fólk til að eignast börn seint og síðan sjaldan.“

Þannig komst Guðfinna Kristín Björnsdóttir læknanemi að orði í gagnrýni á fæðingarorlofskerfið.

Það hlýtur að vera umhugsunarefni ef þannig er búið um hnútana að kerfi sem ætlað er að auðvelda ungu fólki að eignast börn – er í raun farið að draga úr því kjarkinn.

Ekki síst á tímum þar sem ungt fólk þarf virkilega hvatningar við, því dregið hefur verulega úr barneignum hér á landi eins og almennt á Vesturlöndum. Ef fækkar í yngri aldursþrepum, þar sem eru vinnufúsar hendur, er viðbúið að erfiðara verði að standa undir lífsgæðum og velferð.

Og spurning vaknar, hvort tilgangurinn með fæðingarorlofskerfinu sé ekki fyrst og fremst að auðvelda ungum foreldrum að eignast börn.

Nú er það þannig, að hvort foreldri fær sex mánaða orlof. En einungis er heimilt að framselja sex vikur til hins foreldisins.

Þar virðist kynjapólitík ráða, fremur en stuðningur við unga foreldra.

Læknaneminn bendir á að „skyldan“ sé styttri á hinum Norðurlöndunum, einungis 3 mánuðir. Þannig var það líka hér á landi. Ennfremur að hér nái 40% feðra ekki að nýta sér þær vikur sem þeim er úthlutað. Þegar horft sé til þess, að börn komist almennt ekki inn á leikskóla fyrr en eftir eitt og hálft ár, liggi fyrir að þessi skyldutaka föðurins sé „að valda því að konurnar eru lengur heima launalausar“.

Nú er það svo, að ekki telst lengur nýlunda að feður axli ábyrgð heima fyrir, þar með talið á uppeldi barna sinna. Er það ekki fullorðins fólks að meta, hvernig hentar því að skipta með sér fæðingarorlofi?

Og það er áhyggjuefni, hversu tilviljanakennt það er, hversu há greiðslan er sem rennur til ungra foreldra í fæðingarorlofi. Kerfinu virðist vera stillt upp þannig, að barneignir borgi sig ekki, nema eftir tiltekinn tíma á vinnumarkaði til safna upp réttindum – þar getur skeikað milljónum. Og þá er klifrið í metorðastiganum hafið, sem vandar málið enn frekar.

Þarf ekki að hugsa hvatana í kerfinu betur – börn og barnabörn og barnabarnabörn eru jú það sem allar kynslóðir óska sér helst.

Urð og grjót. upp í mót, ekkert nema urð og grjót…

Við gerð ljóðaþátta lærir maður margt um þjóðina. Enda hafa ljóðin verið förunautur í blíðu og stríðu, stytt stundir í baðstofunni, eflt þrótt í hungri og harðindum, haldið lífi í tungumálinu, fyllt okkur stolti í sjálfstæðisbaráttunni og verið híbýli hugmyndaheima sem enn vekja innblástur um heim allan.

Eitt af því sem stendur upp úr er hvað bláa bókin með Skólaljóðunum hefur haft sterk áhrif á margar kynslóðir. Enn kunna margir að minnsta kosti hrafl úr ljóðinu Fjallganga eftir Reykjavíkurskáldið Tómas Guðmundsson.

Landslag yrði lítils virði, ef það héti ekki neitt.

Ljóð sem maður lærir ungur efla orðaforða, dýpka skilning á auðgi tungumálsins og styrkja þráðinn milli kynslóða. Ef til vill er mest um vert, að þau fylgja manni út í gegnum lífið. Margir hafa sögu að segja af fólki, sem man varla nafnið sitt, en getur farið með heilu ljóðin ef það heyrir fyrstu hendinguna – og um leið kviknar neisti í augnaráðinu.

Í Ljóðalandi fórum við í samstarf við Heru Sigurðardóttur kennara við Landakotsskóla um að kenna sex til sjö ára börnum að læra ljóð utanbókar. Það gekk eins og í sögu – eða eigum við að segja ævintýri. „Mér finnast skilaboðin skýr; það er svo margvíslegur ávinningur í því að halda ljóðum að börnum,“ skrifaði Hera um þessa tilraun. „Maður skyldi aldrei vanmeta börnin.“

Mér finnst það undarlegt ef rétt er að börn hér á landi geti farið í gegnum alla sína skólagöngu án þess að læra ljóð. Ef einhver telur það börnum ofviða, ættum við kannski að minnast þess sem vitur maður mælti forðum:

... að eiginlega er ekkert bratt, aðeins mismunandi flatt.

Ekki þarf meira en deilur um hver hreppi bolta sem lendir í stúkunni á hafnarboltaleik vestanhafs til að fólk missi mannorðið. Einn netverja vildi fá að vita nafnið á konu sem gengið hafði fullhart fram. „Af hverju?“ hafði einhver rænu á að spyrja. Ekki til að beita ofbeldi, var svarið, heldur til að „shame“-a hana.

Nú er svo komið að fólk hikar ekki við að kasta grjóti úr glerhúsi, auðmýkja aðra og grípa jafnvel til ofbeldis. Öllum verður á, hvort sem er fyrir misskilning, yfirsjón eða afglöp. En samúðin og fyrirgefningin virðist á undanhaldi.

Óþolið beinist líka að skoðunum annarra. Sumt má alls ekki ræða og sumar persónur helst ekki að fá að tjá sig.

Þá gleymist að frjáls orðræða er besta leiðin til þess að eyða fordómum. Gagnrýnin umræða þar sem allar skoðanir fá að heyrast, þar sem fólk teflir fram rökum og mótrökum, leggur grunn að heilbrigðri og ígrundaðri skoðanamyndun í samfélagi. Lýðræðið grundvallast jú á frjálsum skoðanaskiptum.

„Þegar samtalið hættir, þá hefst ofbeldið,“ sagði Charlie Kirk á einum spjallfunda sinna og bætti við: „Þá er þá sem borgarastyrjöldin hefst. Af því að þér finnst hin fylkingin vera af hinu illa – þá er búið að afmennska hana.“

Þetta er ekki bara vandamál utan landsteinanna. Harkan er slík í sumum álitamálum sem efst eru á baugi í íslensku samfélagi, að fólk veigrar sér við að taka þátt í frjálsum skoðanaskiptum.

Ítrekuð dæmi eru um það á síðustu árum hér á saklausa Íslandi að lögreglan vakti stjórnmálamenn og fjölskyldur þeirra til að gæta öryggis þeirra og ógnin er slík að þeim er fylgt eftir við hvert fótmál. Fyrir það eitt að hafa viðrað skoðanir sínar. Þetta á við um stjórnmálamenn til hægri og vinstri í pólitíska litrófinu. Öfgarnar fara því ekki í manngreinarálit.

Skoðanakúgun grefur undan lýðræðinu. Og þar byrjar ofbeldið.

Góðar samgöngur eru grundvöllur þess að byggilegt sé á úthafseyjunni Íslandi. Þannig hefur það alltaf verið. Enda hefur Ísland verið verstöð frá því fyrir landnám.

Þegar við afsöluðum okkur fullveldi í gamla sáttmála 1262 var það m.a. til að tryggja skipakomur til landsins. Þá var talið sjálfstæðisins virði að fá loforð um að ekki skyldu færri en sex skip sigla til landsins árlega frá Noregi með nauðsynjar.

Það var risaskref í átt að efnahagslegu sjálfstæði þegar Íslendingar vélvæddu fiskiskipaflotann upp úr aldamótum 1900, dorguðu ekki lengur dáðlausir upp við sand, heldur sköpuðu verðmæti úr auðlindum hafsins. Sama átti við þegar Ísland iðnvæddist og skapaði verðmæti úr fallvötnunum. Ísland varð útflutningsþjóð og samgöngur lífæð samfélagsins.

Þá hafði þjóðskáldið stórhuga Einar Benediktsson brýnt þjóðina til dáða í Íslandsljóði, sem hófst á svofelldum orðum:

Þú fólk með eymd í arf! Snautt og þyrst við gnóttir lífsins linda ... reistu í verki viljans merki, – vilji er allt sem þarf.

Ekki má endurtaka sig að íslenskur skipafloti fúni í naustum, eins og í aðdraganda gamla sáttmála. Á hverjum tíma er það umhugsunarefni, hvernig best verður búið að þeim íslensku fyrirtækjum, sem keppa í samgöngum til og frá landinu.

Fyrirséð er að kolefnisgjöld í ETS-kerfinu verða stöðugt meira íþyngjandi og grafa undan samkeppnishæfni íslenskra flugfélaga og skipafélaga. Það gefur auga leið að séríslenskar eða sérevrópskar álögur eru gönuhlaup í alþjóðlegu samkeppnisumhverfi.

Þá hlýtur að vera keppikefli að gera eftirsóknarvert fyrir alþjóðleg fyrirtæki í flugi og siglingum að setja upp höfuðstöðvar hér á landi. Til þess þurfa skilyrðin að vera samkeppnishæf. Umhugsunarvert er að í Noregi, Danmörku og Færeyjum er alþjóðleg skipaskrá, en ekki á Íslandi. Viljum við ekki keppa í alþjóðlegum skipaflutningum, þar sem leiðir eru að opnast á norðurslóðum?

Ísland er eyland. Það er okkar sérstaða. En til þess að breyta þeirri sérstöðu í tækifæri þarf umfram allt samgöngur sem standast allan alþjóðlegan samanburð.

Ljósmyndir eru ómetanleg heimild þegar kemur að stórviðburðum í sögu þjóðarinnar. Nægir þar að hugsa til lýðveldishátíðar á Þingvöllum eða snjóflóðsins á Flateyri. Ef við ættum nú myndir frá Örlygsstaðabardaga, Njálsbrennu eða Skaftáreldum.

Mér er sérstaklega minnisstæð ljósmynd sem sýnir hrikaleg eldsumbrotin í hraunjaðrinum í eldgosinu í Vestmannaeyjum 1973. Á myndinni stendur maður við húsið Tún, styður höndum á mjöðm og horfir framan í eldinn – hálffermdur pallbíll að baki hans. Það hrópar á mann hversu lítils megnug við erum gagnvart ógnarkröftum og hrikalegu sjónarspili náttúrunnar, en um leið ber myndin vott um æðruleysi og stillingu á ögurstundu. Minnir á ljósmyndina frægu af manni sem stóð „bara þar sem honum fannst hann ætti að standa“ og stöðvaði með því skriðdrekalest í uppreisninni í Ungverjalandi 1956.

Ljósmyndir frá eldgosinu í Eyjum geyma dýrmætar minningar og hjálpa okkur að setja okkur í spor eldri kynslóða. En þær gegna einnig hlutverki þegar kemur að ímynd og sögulegri geymd, hvort sem er á bókum, í kvikmyndum, markaðsefni eða á sýningunni í Eldheimum, sem er á heimsmælikvarða.

Það var heimsfrétt þegar íbúum Grindavíkur var hleypt í bæinn hundruðum saman í febrúar í fyrra til að sækja eigur sínar í skugga eldsumbrota, sumir að kveðja heimili sín fyrir fullt og allt. Eflaust hefur yfirvöldum gengið gott til þegar lokað var á fréttaljósmyndir frá þessum atburðum, en sú ákvörðun byggist þó á grundvallarmisskilningi. Fréttaljósmyndarar ráða vel við erfiðar aðstæður, hvort sem það er mannlegur harmleikur eða náttúruhamfarir, og sýna almennt tillitsemi og ábyrgð við slíkar kringumstæður.

Eyðurnar segja sína sögu. Á ljósmyndasýningu ársins voru engar fréttaljósmyndir frá þessum stórviðburði.

Það er ótvírætt frelsismál að fréttaljósmyndarar fái óhindrað að gegna sínu starfi. En hlutverk þeirra sem skrásetjarar samtímans er ekki síður mikilvægt – það eru augnablik sem annars gleymast.

Það verður engin verðmætasköpun í samfélögum nema fólk þori að taka áhættur, láti slag standa – er ekki talað um að kýla á það?

Þjóðfélög sem ekki kunna að meta athafnaþrá, stórhug og frumkvæði – er ekki einboðið að þau staðni og dragist aftur úr?

Í vikunni var athafnamaðurinn og séntilmaðurinn Björgólfur Guðmundsson borinn til grafar. Fjölmenn erfidrykkja var haldin í Hörpu, en með aðkomu sinni að félaginu Portus, hafði hann á sínum tíma forgöngu um að tónlistarhúsið yrði loks að veruleika, þó að hann næði ekki sjálfur að ljúka því verki. Það er umhugsunarefni að hann kom aðeins einu sinni í húsið eftir að það varð tilbúið.

Tillaga Portusar varð hlutskörpust í samkeppni um hönnun tónlistarhúss með stórkostlegum glerhjúpi Ólafs Elíassonar og hófust framkvæmdir í ársbyrjun 2007, en stöðvuðust í október 2008 í alþjóðlega bankahruninu, sem sumir héldu að ætti upptök sín á Íslandi – og halda jafnvel enn. Þá stóðu stjórnvöld frammi fyrir þeirri ákvörðun hvort ætti að halda verkinu áfram eða breyta hálfbyggðu húsi í undarlegan minnisvarða um alþjóðlegt bankahrun. Það var í alvöru til umræðu. Sem betur fer varð úr að halda áfram með þessa stórhuga framkvæmd, enda nær ómögulegt að ímynda sér borgarlandslagið án Hörpunnar. Húsið opnaði svo árið 2011, en þá voru 130 ár liðin frá því hugmyndin birtist fyrst á prenti í Þjóðólfi.

Í samtali sem ég átti við hljómsveitarstjórann og virtúósinn Vladimir Ashkenazy af því tilefni sagði hann ávinninginn stórkostlegan fyrir menningarlíf landsins. Hann hafði staðið fyrir styrktartónleikum þremur áratugum fyrr með Lundúnasinfóníunni, Karl Bretaprins og lafði Díana voru í salnum að ógleymdri Vigdísi. „Vigdís Finnbogadóttir kom á tónleikana og formfesti þannig þörfina fyrir tónlistarhús í huga almennings,“ sagði hann.

Það þarf marga til að hugmynd fæðist og verði að veruleika. Björgólfur átti stóran þátt í því hvernig til tókst. Hann á heiður skilinn fyrir það. Það þarf stórhuga menn til að skapa verðmæti. Í Hörpu uppskerum við á hverjum degi.

„Má ég spyrja Pétur, finnst þér ekki komið nóg af mér?“ Þannig spurði Vigdís Finnbogadóttir þegar ég tók viðtal við hana haustið 2010 – og fylgdi orðunum íhugult augnaráð. „Svona tala kannski bara konur,“ bætti hún við.

Við þurfum sem þjóð góðar fyrirmyndir og heimurinn líka. Mikið varð ég því glaður þegar ég sá hversu vandað er til verka í þáttunum um Vigdísi, yfirbragðið heillandi og leikurinn leiftrandi.

Það hefur verið upplit á rótföstum kennurum Menntaskólans í Reykjavík þegar Vigdís mætti í skólann í strákafötum. Nokkuð sem ekki þætti tiltökumál í dag, en var bylting í þá daga. Hún vildi að stelpurnar væru teknar alvarlega eins og strákarnir. Þær væru ekki eingöngu í skólanum til að finna mannsefni.

Þetta hefur verið samnemendum hennar innblástur, bæði stelpum og strákum. Svona byltingar spretta úr tíðarandanum og nýjar kynslóðir eru fljótar að grípa hugmyndina.

Í Mýrarhúsaskóla áttum við slíkan byltingarmann. Í bekknum var Kristrún Heimisdóttir, sem átti eftir að beita sér í þjóðmálum. Mörgum til undrunar og jafnvel hneykslunar steig hún fram fyrir skjöldu og barðist fyrir því að stelpurnar fengju úthlutað fótboltavellinum á skólalóðinni til jafns við strákana.

Þá var enn framandi hugmynd að þegar stelpur færu út að leika, þá veldu þær fótbolta. Þar var Kristrún hinsvegar á heimavelli. Í strákaliði Gróttu var Kristján Finnbogason markvörður, síðar margfaldur Íslandsmeistari, og frammi var markahrókurinn Kristján Brooks. En það var Kristrún sem bar fyrirliðabandið.

Svo fór að Kristrún náði sínu fram. Vellinum var úthlutað í frímínútum, stelpur fengu að spreyta sig og svo komust yngri árgangar að! Ætli megi ekki segja, að Kristrún hafi verið okkar Vigdís.

Heimurinn fær aldrei nóg af þessum Vigdísum.